آیین مزدکی
یکی دیگر از ادیانی که در اواخر دوره ساسانی و مقارن با حضور اسلام در ایران وجود داشت و پیروان زیادی داشت، آیین مزدکی بود.ظاهرا بانی و موسس دین مزدکی مردی از اهالی فسای شیراز بود.دین مزدکی را می توان شعبه ای از دین مانوی دانست با آموزه هایی متفاوت.اما هردوی آنها دینی ثنوی بودند.عصاره دین مزدکی را میتوان نوعی رویکرد دنیا گریزی و بد بینی به دنیا و در مقابل زهد و پرهیزگاری دانست.البته این دنیا گریزی از نوع افراطی یکی از علل انحطاط این دین بود.البته نباید ارزش تعالیم اسلامی در مقایسه با ادیانی نظیر مزدکی را نادیده گرفت.کار مزدکیان در دوره حکومت قباد(پدر انوشیروان)به ادله سیاسی نطیر کوباندن طبقه اشراف و روحانیون زرتشتی بالا گرفت ودر دوره حکومت خود او مزدکیان مورد فشارهای سیاسی و سپس قتل عامهای وسیع قرار گرفتند و از آن پس به صورت شبکه ای زیرزمینی فعالیت میکردند.این دین تا زمان ظهور اسلام مانند آتشی زیر خاکستر باقی ماند و پس از اسلام به همان دلیلی که برای دین مانوی ذکر شد(نداشتن ریشه ای آسمانی و الهی) بیش از دو سه قرن دوام نیاورد و نتوانست حتی در قالب یک اقلیت مذهبی در ایران باقی بماند.
لازم به توضیح اینکه در دو سه قرن حیات این دین در ایران ،غالبا مزدکی ها رهبری مبارزات ضد خلفا و بعضا ضد اسلامی را بر عهده داشتند. در مقاطعی از تاریخ ، زرتشتیان بر علیه مزدکی ها با مسلمانان همکاری میکردند.
یا علی مددی
آیین مانوی
یکی دیگر از ادیان دیگر قبل از اسلام آیین مانوی بود.دین مانی از ادیان پیچیده ای بود که باید آنرا تلفیقی از ادیان وقت ایران دانست.دین مانوی ترکیبی از زرتشتی، مسیحیت، بودایی و ... بود.این دین هم مانند مسیحیت داعیه جهانی داشت و مانی خود را آخرین پیامبر و دینش را کاملترین دین می دانست.مانویت در مدت زمان نه چندان طولانی مبلغان بسیاری پیدا کرد و دامنه نفوذ آن به خارج از مرزهای ایران هم رسید.
با توجه به اینکه دین رسمی کشور قبل از اسلام دین زرتشت بوده، فشارهای زیادی بر مبلغان و پیروان این دین اعمال شد تا جاییکه عده زیادی از پیروان آن مجبور به مهاجرت به سرزمینهای همجوار و یا دورتر شدند.
مانویت دینی ثنوی است.به این معنی که آنها معتقد به وجود دو خدا(خدای نور و خدای ظلمت )بودند. به همین دلیل مسلمانان پس از فتح ایران این دین را در زمره ادیان آسمانی نمی دانستند و پیروان آن را نیز برخلاف زرتشتیان و مسیحیان از اهل کتاب به شمار نمی آوردند.به همین دلیل مانوی ها حتی در قالب یک اقلیت دینی هم نتوانستند باقی بمانند و آخرین بقایای این دین در قرن هفتم هجری و پس از هزار سال از ظهورش به ورطه فراموشی سپرده شد.
بدون شک عامل اصلی انقراض مانویت در ایران، اسلام بود و ریشه انقراض این دین را باید در نداشتن رنگ و بوی توحیدی دانست.
یا علی مددی
